Mobbinge Neden Olan Faktörler Nelerdir? Psikolojik Bir Mercekten Bakış
İnsan davranışları, bazen ne kadar anlaşılmaz ve karmaşık olabilir! Çoğu zaman, bir kişinin davranışlarının ardında yatan sebepleri anlamak, bu davranışların nasıl şekillendiğini görmek için bir pencere açar. Mobbing, iş yerlerinde ya da sosyal ortamlarda karşılaşılan ciddi bir sorundur ve bazen bu tür davranışların arkasındaki faktörleri anlamak, onları engellemek için atılacak adımlar açısından çok önemlidir. Mobbing, sadece fiziksel değil, psikolojik bir şiddet biçimidir ve onun nedenleri çok çeşitli olabilir. Peki, mobbinge neden olan faktörler nelerdir?
Bu yazı, mobbingin psikolojik boyutlarını, bilişsel, duygusal ve sosyal psikoloji açısından inceleyecek. Hangi içsel ve dışsal dinamikler, bir kişinin ya da bir grubun, başka birini hedef almasına yol açar? Bu süreçlerin ardındaki bilişsel ve duygusal süreçleri incelemek, sadece mobbingin ortaya çıkmasını engellemeye yönelik daha bilinçli adımlar atmamızı sağlayabilir.
Bilişsel Boyut: İnsan Zihninde Neler Oluyor?
Bilişsel psikoloji, insanların bilgi işleme süreçlerini, düşünme biçimlerini ve karar alma süreçlerini inceler. Mobbing davranışlarının bilişsel boyutu, insanların olguları nasıl algıladıkları ve bir durumu nasıl çerçeveledikleri ile doğrudan ilişkilidir. Birçok araştırma, mobbingin bir “öteki” ya da “farklı” olarak algılanan bireyler üzerinden şekillendiğini ortaya koymuştur.
Algı ve Çerçeveleme
Mobbing, genellikle bir bireyin grup içinde “farklı” görülmesiyle başlar. Bireyler, çevrelerindeki insanları genellikle zihinsel şemalarına ve ön yargılarına göre kategorize ederler. Bu tür etkileşimlerde, sosyal gruptan dışlanma veya ayrılma, mobbingi tetikleyen bilişsel bir süreçtir. Birey, başka birini gruptan dışlayarak, ona olumsuz etiketler yaparak, kendi konumunu sağlamlaştırma yoluna gidebilir. Örneğin, iş yerinde bir çalışanın sürekli olarak görmezden gelinmesi veya küçük düşürülmesi, çoğu zaman “yetersizlik” ya da “uyumsuzluk” gibi bilişsel şemaların bir sonucudur.
Meta-analizler, insanların sosyal çevrelerinde zayıf gördükleri bireyleri dışlama eğiliminde olduklarını ortaya koymaktadır. Bir araştırma, mobbingi ve dışlamayı birbirine bağlayan bir bilişsel eğilimin, grup içindeki psikolojik ihtiyaçları dengelemeye çalışan bireylerin davranışlarında görüldüğünü belirtmektedir (Mackie, 2018). Yani, bir kişi ya da grup, başka birini dışlayarak, kendi sosyal statülerini güçlendirme amacı gütmektedir. Bu, çoğu zaman hiç farkında olmadan gerçekleşen bir bilişsel süreçtir.
Duygusal Boyut: İnsanın İçsel Tepkileri
Mobbingin duygusal boyutu, genellikle kişiler arası çatışmalarla, empati eksikliğiyle ve duygusal zekâ ile ilişkilidir. İnsanlar, çoğu zaman başkalarının hislerine duyarsızlaşabilirler ya da başkalarının duygularını göz ardı edebilirler. Bu da mobbingin önünü açan faktörlerden biridir.
Duygusal Zekâ ve Empati Eksikliği
Duygusal zekâ, bir kişinin kendi duygularını anlayıp yönetebilme ve başkalarının duygularını tanıyıp uygun şekilde tepki verebilme becerisidir. Duygusal zekâ eksikliği, mobbingin temel sebeplerinden biridir. Eğer bir kişi, başkalarının duygusal durumlarını anlamaktan ya da onlara saygı göstermekten yoksunsa, bu durum mobbingi tetikleyebilir. Bu bireyler, başkalarının travmalarına kayıtsız kalabilir veya onları daha da kötüleştirecek şekilde davranabilirler.
Birçok psikolojik çalışma, empati eksikliği ve duygusal zekâ eksikliğinin mobbingle doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Örneğin, 2019 yılında yapılan bir çalışmada, mobbing uygulayan kişilerin genellikle duygusal zekâ eksiklikleri olan bireyler olduğu bulunmuştur (Salovey & Mayer, 1990). Bu tür insanlar, başkalarının acılarına karşı duyarsızdırlar ve onları aşağılamak ya da onlara zarar vermek konusunda hiç tereddüt etmezler. Bu noktada duygusal zekânın geliştirilmesi, mobbingi engellemek için önemli bir adım olabilir.
Sosyal Psikoloji Boyutu: Toplumun Etkisi
Sosyal psikoloji, insanların grup içindeki davranışlarını, sosyal etkileşimlerini ve bu etkileşimlerin toplumsal yapılarla nasıl şekillendiğini inceler. Mobbingin sosyal psikolojik boyutunda, bireylerin içinde bulundukları sosyal çevrenin önemli bir rolü vardır. Özellikle iş yerlerinde, toplumsal normlar ve grup dinamikleri, mobbingin yayılmasını kolaylaştıran faktörlerdir.
Sosyal Normlar ve Grup Dinamikleri
Toplumun oluşturduğu sosyal normlar, bireylerin nasıl davranması gerektiğini belirler. Grup dinamiklerinde de, liderlik, güç ve statü gibi faktörler mobbingin gelişmesine zemin hazırlar. Araştırmalar, güçlü grup normlarının ve liderlik tarzlarının, bireylerin diğerlerini dışlama ya da aşağılamaya yönelik davranışlarını artırabileceğini göstermektedir. Özellikle güçlü lider figürlerinin mobbing davranışlarını teşvik etmesi, bu tür olguların yaygınlaşmasına yol açabilir.
Bir grup içinde bireyler, genellikle gruptaki “güçlü” figürlere uyum sağlama çabası gösterirler. Bu uyum çabası bazen, gruptan dışlanan kişiye yönelik olumsuz davranışlar sergilemeye neden olabilir. Toplumsal baskılar, gruptaki bireylerin kendilerini dışlanmamak için başkalarını hedef almasına yol açar. Sosyal normlar ve grup baskısı, mobbingi hem daha yaygın hem de daha kabul edilebilir kılabilir.
İletişim Tarzları ve Sosyal Etkileşim
Mobbingin sosyal psikolojik boyutunda, iletişim biçimleri de çok önemlidir. Aşağılayıcı dil, dışlayıcı tutumlar ve olumsuz yorumlar, mobbingi besleyen unsurlar arasında yer alır. Bu tür olumsuz iletişim, bireyler arasında güveni sarsar ve sosyal etkileşimin bozulmasına yol açar.
Çelişkili Araştırmalar ve Farklı Bakış Açıları
Mobbinge neden olan faktörlerle ilgili yapılan araştırmalar bazen çelişkili sonuçlar verebilir. Örneğin, bazı çalışmalar, mobbingin daha çok bireysel psikolojik faktörlere dayalı olduğunu öne sürerken, diğerleri sosyal normların ve grup dinamiklerinin ön plana çıktığını belirtmektedir. Bu çelişkiler, mobbingi anlamada karşılaşılan zorlukları gözler önüne seriyor. Farklı kişilik yapıları, sosyal çevreler ve kültürel faktörler, mobbingi aynı şekilde etkileyip tetiklemez.
Sonuç: Mobbing ile Başa Çıkma Yolları
Mobbinge neden olan faktörlerin çok çeşitli ve karmaşık olduğuna şüphe yoktur. Bilişsel şemalar, duygusal zekâ eksiklikleri ve grup dinamikleri gibi faktörler, mobbingi besleyen unsurlar olarak öne çıkmaktadır. Ancak bu unsurların farkında olmak, mobbingi engellemek için atılacak ilk adım olabilir. Duygusal zekânın geliştirilmesi, empati kurulması ve sağlıklı iletişim yöntemlerinin benimsenmesi, mobbingin önlenmesinde kritik rol oynayabilir.
Peki, sizce iş yerinde veya sosyal çevrede mobbingi engellemek için hangi adımlar atılabilir? Mobbing yalnızca bir bireysel sorun mudur, yoksa toplumsal yapının bir yansıması mı? Bu sorular, hepimizin üzerinde düşünmesi gereken önemli noktalar.